ਵਿਦਿਅਕ ਲਹਿਰ -ਮਾਓ ਜ਼ੇ ਤੁੰਗ

ਵਿਦਿਅਕ ਲਹਿਰ-ਮਾਓ ਜ਼ੇ ਤੁੰਗ, ਮਾਰਚ 1927

ਮਾਓ ਜ਼ੇ ਤੁੰਗ

ਚੀਨ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਉਸਾਰਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਸੋਮਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਖੂਨ-ਪਸੀਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਚੀਨ ਵਿਚ ਨੱਬੇ ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ 'ਚ ਵੱਡੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਉਲਟਾਏ ਜਾਣ ਸਾਰ ਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਿੱਦਿਅਕ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਦੇਖੋ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਉਹ ਕਿਸਾਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਅੱਜ ਬੜੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਆਥਣ ਦੀ ਪੜਾਈ ਚਾਲੂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ “ਬਦੇਸ਼ੀ ਤਰਜ਼ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ” ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਸਾਨ “ਬਦੇਸ਼ੀ ਤਰਜ਼ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ” ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ “ਬਦੇਸ਼ੀ ਤਰਜ਼ ਦੇ” ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਆਮ ਦੌੜ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗਲਤ ਹਨ, ਇਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦਾ ਸੀ। 1925 ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਇਹੀ ਸਮਝ ਰਹੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਬਣਨ ਤੇ ਮਾਰਕਸੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਗਲਤੀ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਠੀਕ ਸਨ। ਪੇਂਡੂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਿਰਫ ਸ਼ਹਿਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲ ਰਵੱਈਆਂ ਬਹੁਤ ਭੈੜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਰਿਹਾ, ਉਲਟਾ ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਨਫਰਤ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਤਰਜ਼ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ (ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਚੀਨੀ ਸਕੂਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।) ਆਧੁਨਿਕ ਸਕੂਲਾਂ (ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬਦੇਸ਼ੀ ਸਕੂਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।) ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਤਰਜ਼ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਕਿਸਾਨ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਆਥਣ ਦੀ ਪੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਕੂਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੁਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕਈ ਹੋਰ ਜੱਥੇਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਔਸਤਨ ਇਕ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ 'ਚ ਇਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਬੜਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਨਾਂ ਆਥਣ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਪੈਸਾ, “ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਬਲਿਕ ਮਾਲੀਆ” ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੇਕਾਰ ਪਈ ਸਾਂਝੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਊਂਟੀ ਵਿਦਿਅਕ ਬੋਰਡ ਇਸ ਧਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਭਾਵ “ਬਦੇਸ਼ੀ ਤਰਜ਼ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ” ਨੂੰ ਖੋਲਣ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੇ ਜਦਕਿ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਸਕੂਲ ਖੋਲਣ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਝਗੜੇ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਧਨ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੱਕਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੂਰੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਕੂਲ ਖੁਲ ਜਾਣਗੇ, ਇਹ ਵਿਦਿਆ “ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਵਿੱਦਿਆ” ਨਾਲੋਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤੇ ਅਖੌਤੀ “ਵਿਦਿਅਕ ਮਾਹਿਰ” ਫੋਕੀਆਂ ਫੜਾਂ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਐਨਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਨੀਰਸ ਸ਼ਬਦ ਅਡੰਬਰ ਬਣਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।